MOLLA GÜRÂNİ ( 1410

       Osmanlı âlimlerinden ve büyük velî. Dördüncü Osmanlı şeyhulislâmı.

    İsmi, Ahmed bin İsmâil bin Osman Gürânî, lakabı Şerefüddîn, Şihâbüddîn ve

    Molla Gürânî'dir. Daha çok Molla Gürânî lakabıyla tanınıp, meşhûr oldu.

    1410 (H.813) senesinde, Sûriye'nin Gürân kasabasına bağlı bir köyde doğdu.

    Doğduğu yere nisbetle "Gürânî" denilmiştir.

       Molla Gürânî, küçük yaşta Kur'ân-ı kerîmi ezberledi. Sarf, nahiv,

    beyân, meânî gibi âlet ve kırâat ilmini öğrendi. Sonra ilim öğrenmek için

    Bağdât, Diyarbakır, Hıns ve Hayfa şehirlerine gitti. On yedi yaşında iken

    de Şam'a gidip, bir müddet oradaki âlimlerden ders alıp, ilim tahsîl etti.

    Şam'dan Kâhire'ye gitti.Kâhire'de zamânın âlimlerinden ders alarak;

    kırâat, tefsîr, hadîs ve fıkıh ilimlerini öğrendi ve bu ilimlerde icâzet

    aldı. O devrin en meşhûr âlimi İbn-i Hacer Askalânî'den hadîs ve fıkıh

    ilmine dâir eserler okudu. Bu hocasından okuduğu eserler arasında, Sahîh-i

    Buhârî ve fıkıh ilminde meşhûr eserler vardı.Hadîs ilminde İbn-i Hacer

    Askalânî'den icâzet aldı. Molla Gürânî bu şekilde çalışarak tahsîlini

    tamamladıktan sonra; tefsîr, kırâat, hadîs ve fıkıh ilimlerinde değerli

    bir âlim olarak yetişti.Yavaş yavaş tanınmaya ve Kâhire'deki medreselerde

    ders vermeye başladı. Memlûk Devleti hükümdarları ile devletin ileri

    gelenlerinin kurdukları ilim meclislerine katılıp, münâzaralara girdi.

    İlmi ve fesâhati, güzel konuşmasıyla kısa zamanda tanındı. Hattâ Kâhire'de

    herkese açık bir ders verdi. Dersini dinleyen âlimler, onun ilimdeki

    üstünlüğünü takdîr ettiler. Hocası İbn-i Hacer Askalânî ona icâzet

    verdikten sonra, Sahîh-i Buhârî'yi gâyet güzel bir mahâretle okuttuğunu

    bizzat görüp, şâhid oldu. Bundan sonra hayâtının bir bölümünü Kâhire ve

    Şam taraflarında geçirip İstanbul'a geldi. İstanbul'a gelişi, hayâtında

    değişikliğe yol açtı. Önce Şâfiî mezhebindeydi. Sonradan Hanefî mezhebine

    geçti.

       Molla Gürânî'nin İstanbul'a gelişi şöyle vukû bulmuştur: O devrin

    meşhûr Osmanlı âlimlerindenMolla Yegân hacca gittiğinde, Kâhire'ye uğradı.

    Orada Molla Gürânî'yi tanıyıp, onun dîne bağlılığını ve ilimdeki yüksek

    derecesini görünce, İstanbul'a getirmek istedi. Lütuf ve iltifât

    göstererek istanbul'a gelmesini söyledi. O da bu teklifi kabûl edip, Molla

    Yegân ile birlikte İstanbul'a geldi. Meşhûr âlim MollaYegân, hacdan dönüp

    İstanbul'a gelince, Sultan İkinci Murâd Hanın otağına gidip, bir sohbet

    yaptı. Sohbet sırasında Pâdişâh; "Gezip gördüğün yerlerden bize ne armağan

    getirdin?" diye sordu. Bunun üzerine Molla Yegân; "Tefsîr, hadîs ve fıkıh

    ilminde iyi yetişmiş bir âlim getirdim" dedi. "Şimdi nerededir?" deyince;

    "Bâb-üs-seâdede beklemektedir" dedi. Bunun üzerine Pâdişâh, onu içeri

    getirmelerini söyledi. Molla Gürânî içeri girip, selâm verdi, el öptü.

    Sohbet sırasında Molla Gürânî'nin konuşması ve hâli, pâdişâhın hoşuna

    gitti. Onu önce, dedesi Murâd-ı Hüdâvendigâr Gâzî'nin eski kaplıcadaki

    medresesine sonra da Yıldırım Medresesine müderris tâyin etti. Böylece bir

    müddet bu vazifede bulundu.Bundan sonra da Sultan İkinci Murâd Hân, Molla

    Gürânî'yi oğlu Şehzâde Mehmed'in yâni Fâtih'in yetiştirilmesi ile

    görevlendirdi.

       Şehzâde Mehmed (Fâtih), bu sırada Manisa'da emîrdi. Babası İkinci

    Murâd Hân, oğlunun (Fâtih'in) yetişmesi ve eğitilmesi için pekçok âlimi

    ona hoca olarak göndermişti. Fakat Şehzâde Mehmed, zekî ve celalli

    olduğundan, giden hocalar onu bir türlü derse yanaştıramamıştı. Bu sebeple

    pâdişâh İkinci Murâd Hân, oğlunu yetiştirecek heybetli bir muallim

    arıyordu. Molla Gürânî'nin heybetli ve vakûr bir âlim olduğunu görerek,

    sert tutumunu duyup, bu iş için onu tâyin etti. Onun iyi bir eğitimden

    geçmesini istediğini söyleyip, gerekirse dövebileceğini de işâret etti.

    Bunun üzerine Molla Gürânî, Manisa'ya gönderildi. Molla Gürânî, Şehzâde

    Mehmed'in (Fâtih'in) yetişmesi için ona ders vermeye başladı. Gördüğü

    gevşeklik karşısında, vakûr ve sert tutumuyla, Şehzâde Mehmed'in

    hırçınlığını yatıştırdı. Hattâ ders sırasında; "Darabtühû te'dîben"

    Terbiye etmek, eğitmek için onu dövdüm mânâsındaki Arabca cümleyi dil

    bakımından incelettirdi, tahlîl ve tercüme ettirdi. Bu tutum karşısında

    Şehzâde Mehmed derslere devâm edip, kısa zamandaKur'ân-ı kerîmi hatmetti

    ve ilim öğrendi. Pâdişâh İkinci Murâd Hân, oğlu Şehzâde Mehmed'in Kur'ân-ı

    kerîmi hatmettiğini öğrenince, çok sevinip, hocasıMollaGürânî'ye fazla

    mikdârda mal ve parayı hediye gönderdi.

       Fâtih Sultan Mehmed Hanın yetişmesinde, Molla Gürânî'nin büyük emeği

    geçti. Bu bakımdan Fâtih, şehzâdeliğinden beri hocasını çok sever, saygı

    ve hürmette kusûr etmezdi.

       Babası İkinciMurâd'dan sonra tahta geçen Fâtih Sultan Mehmed Han,

    Molla Gürânî'yi vezîr yapmak istedi. Molla Gürânî bu teklifi kabûl

    etmeyip; "Huzûrunuzda, size devlet işlerinde çok hizmet edenler vardır.

    Onların ciddî çalışmaları, sonunda vezîrliğe, sadr-ı a'zamlığa kavuşmak

    ideallerine bağlıdır. Vezîriniz onlardan başkası olursa, kalbleri kırılır

    ve sultânımıza zarar gelir" dedi. Sultan bu sözü beğendi ve onu kadısker

    yapmak istediğini bildirince, bunu kabûl etti. Kâdılığa başlayınca, ayrıca

    müderrislik görevini de yürüttü. Daha sonra Bursa evkâf idâresi vazifesi

    ve kâdılık vazifesi ile Bursa'ya gönderildi. Bursa'da bir müddet bu

    vazifeleri yaptı. Sonra bâzı sebeplerle Anadolu'dan ayrılıp, Mısır'a

gitti.

       Molla Gürânî Mısır'a vardığında, Mısır Sultânı Kayıtbay'dan tam bir

    kabûl ve çok ikrâm, hürmet gördü. Bir müddet sonra FâtihSultanMehmed Hân,

    Mısır Sultânı Kayıtbay'a, Molla Gürânî'yi göndermesini ricâ etti.

    Kayıtbay, Fâtih Sultan Mehmed Hanın bu ricâsını Molla Gürânî'ye

    bildirerek; "Gitme, ben sana onunkinden daha çok ikrâm ve ihtirâm ederim"

    dedi. Molla Gürânî; "Evet inanıyorum, sizden çok fazla ikrâm gördüm.

    Ancak, benimle onun arasında baba ile oğul arasındaki gibi büyük bir sevgi

    vardır. Aramızdaki bu hâdise ise, bir başka şeydir. Bu sebepten o, tabiî

    olarak kendisine meyledeceğimi bilir. Eğer ona gitmezsem, sizin

    tarafınızdan gönderilmediğimi zanneder ve aranıza bir düşmanlık

    girebilir." cevâbını verdi. Sultan Kayıtbay bu cevâbı beğendi ve kendisine

    çok para ve yolda lâzım olabilecek eşyâları verip, büyük hediyelerle Fâtih

    Sultan Mehmed Hana gönderdi.

       Molla Gürânî İstanbul'a gelince, Sultan ona çok hürmet gösterip,

    ikinci defâ Bursa kâdılığına tâyin etti. Sonra yeniden Kadıaskerliğe

    getirildi. Bu arada müderrislik ve eser yazmakla da meşgûl iken, 1480

    (H.885) senesinde Şeyhülislâmlık makâmına getirildi. Fâtih Sultan Mehmed

    Hân ona; maaş, hizmetçi ve diğer yardımları yanında, çok hediyeler

    vererek, ikrâm ve hürmet gösterdi. Sekiz sene Şeyhülislâmlık yaptı ve

    hakka, adâlete uymakta, titizlik göstererek, gayet güzel bir şekilde

    vazifesini yerine getirdi.

       Fâtih Sultan Mehmed Hana çok nasîhat eder, işlerinde yardımcı olurdu.

    Ona karşı duyduğu samîmi sevgi ve alâka sebebiyle, yeri geldikçe tenkid

    etmekten, uyarmaktan çekinmezdi. Hattâ giydiği ve yediği şeylere dikkat

    etmesini, dâimâ dînin emirlerine uygun olmasını isterdi. Nasîhatlerini

    sert sözlerle söylemekten çekinmezdi.

       Molla Gürânî; heybetli, vakûr, sarsılmaz bir ilim haysiyetine ve

    ahlâkına sâhipti. Uzun boylu, gür sakallı, doğru ve açık sözlüydü.

    Vezîrleri adlarıyla çağırır, Sultanın huzûruna girince, yüksek sesle selâm

    verip, müsâfeha yapardı.Dâvet edilmedikçe ve bayram günlerinden başka

    zamanlarda saraya gitmezdi. Bir defâsında bir Arafe günü, Sultan, Molla

    Gürânî'ye bir haberci göndererek; "Yarın bayramı kutlamak üzere teşrif

    etsin, geç kalmasın." diye haber yollamıştı. Molla Gürânî, gelen

    haberciye; "Yağışlı günlerdir, her yer çamur. Gelirsek, kılık kıyâfet

    değiştirmek îcâb eder. Yarın bizi bağışlasınlar. Biz uzaktan duâ ederiz.

    Bayramı uzaktan kutlayalım." dedi. Haberci dönüp bu sözleri pâdişâha

    iletince, Pâdişâh; "Biz onların gelmesi ile bayram yaparız. Her şeye

    rağmen gelmelerini bekliyoruz." dedi.Üzerlerinin çamur olmaması için de,

    sarayın selâmlığına kadar at ile girmesine izin verildi. Bunun üzerine

    dâveti kabûl etti. Molla Gürânî, devrin âlimlerine mütevâzî davranır ve

    onlara karşı kıskançlık göstermezdi. Hattâ resmî vazifelerde kendinden

    daha üst makamlara çıkan âlimleri takdîr ederdi. Müderrislikden resmen

    ayrıldıktan sonra da ilim öğretmeye devâm etti. Pekçok âlim yetiştirdi.

    Osmanlı âlimleri arasında ahlâkının üstünlüğü, ilmî hususlarda tâvizsiz

    olan ve ilme çok önem veren bir âlim bilinip öyle tanındı. Günlerini hep

    ders vermekle, kitap yazmakla ve ibâdetle geçirirdi. Bir defâsında

    talebelerinden biri, bir gece onun konağında kalmıştı. Hocası Molla

    Gürânî, yatsı namazından sonra Kur'ân-ı kerîm okumaya başladı. Başından

    başlayıp devamlı okurken talebesi bir müddet sonra uyuyakaldı. Sabaha

    doğru uyanınca hocası Molla Gürânî'nin Kur'ân-ı kerîm okumaya devâm

    ettiğini gördü. Sabahleyin o talebe bu durumu hizmetçilere anlatınca,

    hizmetçileri; "O, her gece böyle Kur'ân-ı kerîm okur ve bunu hiçbir

    sebeple terk etmez." demiştir. MollaGürânî, ayrıca çok hayır ve hasenât

    yapmıştır. Dört câmi, bir Dâr-ül-hadîs medresesi, bir hamam ve binâlar

    yaptırmıştır.

       Molla Gürânî, vefât ettiği 1488 (H.893) senesinin bahar mevsiminde

    bir bahçe satın aldı. Kışa kadar o bahçede kaldı. Vezîrler haftada bir bu

    bahçede ziyâretine gelirlerdi. Kış geldiğinde iyice hâlsizleşti.

    İstanbul'daki konağına göçtü. O günlerde bir sabah namazını kıldıktan

    sonra, kendisine bir yatak hazırlanmasını istedi. Yatak hazırlandı. Kuşluk

    namazını kıldıktan sonrakıbleye dönerek, sağ yanı üzerine yattı. O gün,

    kendisinden Kur'ân-ı kerîmi, kırâat ilmini öğrenen hâfızların yanında

    toplanmasını istedi. Bu arzusu üzerine, talebelerine haber

    gönderildi.Onlar da yanına toplandılar. Talebelerine; "Üstünüzde olan

    hakkımı ödeme zamânı bu gündür. İkindi vaktine kadar benim üzerime

    Kur'ân-ı kerîm okumaya devâm ediniz, ikindiden fazla uzamaz." dedi. Hâfız

    talebeleri, Kur'ân-ı kerîm okumaya başladılar. Vezîrler durumu öğrenince,

    yanına geldiler. Vezîrler arasındaki Dâvûd Paşa, Molla Gürânî hazretlerini

    çok sevdiği için, hâlini görünce dayanamayıp, ağlamaya başladı.

    MollaGürânî onun ağladığını görüp; "Niye ağlar durursun ey Dâvûd!" dedi.

    Dâvûd Paşa; "Sizi böyle zayıf görünce kendimi tutamadım." dedi. Bunun

    üzerine; "Ey Dâvûd, kendi hâline ağla! Ben dünyâda rahat ve huzûr içinde

    yaşadım. Allahü teâlâdan ümîdim odur ki, ömrümün sonunda da, son nefeste

    de selâmet üzere olurum." dedi.Sonra vezîrlere dönüp; "Benden Bâyezîd'e

    (İkinci Bâyezîd Hana) selâm söyleyin ve deyin ki, Adâlet üzere olsun,

    kulları himâye, beldeleri muhâfaza etsin. Namazımı bizzat kendisi

    kıldırsın ve borçlarımı, defnimden önce ödesin" dedi. Sonra; "Size

    vasiyetim olsun! Beni kabrin yanına koyunca, ayağımı tutun ve beni kabrin

    başına çekin, sonra kabre koyun." dedi. Öğle namazını îmâ ile kıldı.

    Sonra; "İkindi ezânı ne zaman okunacak?" dedi. İkindi vakti gelince,

    müezzinin ezân okumasını bekledi. Müezzin, Allahüekber diye ezân okumaya

    başlayınca, Molla Gürânî hazretleri; "Lâilâhe illallah" diyerek vefât

etti.

    Sultan İkinci Bâyezîd Hân, namazında bulundu ve borçlarını ödedi. Cenâze

    namazı çok kalabalık olup, İstanbul ahâlisi onun vefâtından dolayı gözyaşı

    döktü. Cenâzesi kabrin başına getirilince, vasiyetine rağmen kimse

    ayağından tutup çekmeye cesâret edemedi. Cenâzesini bir hasır ile kabrin

    yanına çektiler ve kabre indirip defnettiler. Kabri,Aksaray-Topkapı

    arasındaki eski tramvay yolunun sol tarafında bulunan kendi yaptırdığı

    câminin önündedir.

       evliyalar Ansiklopedisi